پدر علم رباتیک کیست؟
جزری؛ مخترع، صنعت‌گر و هنرمند

جزری؛ مخترع، ریاضی‌دان، صنعت‌گر و مهندس مکانیک جهان اسلام است. او در زمان خود لقب «بدیع‌الزمان» را گرفت و امروز به‌عنوان «پدر مهندسی مدرن» و «پدر علم روباتیک» شناخته شده است.

متأسفانه اطلاعات بسیار اندکی از زندگی‌نامه جزری مانده و هر آنچه از او می‌دانیم، منوط به چیزی است که در مقدمه‌ی کتاب خود آورده است. او آورده در زمان نوشتن کتاب خود در خدمت ناصرالدین ارتق، پادشاه دیاربکر بوده و از 25 سال قبل از آن در خدمت این خاندان بوده و قبل از ناصرالدین، در دستگاه پدر و برادر او کار می‌کرده است.

کتاب «الجامع بین العلم و العمل‌النافع فی صناعه الحیل» تنها اثری است که از جزری بر جا مانده و به زبان عربی نوشته شده است. پژوهشگران غربی تاریخ تکنولوژی، جزری و نسخه‌های کتاب او را معرفی کردند که در اوج این معرفی، دونالد هیل کاری بسیار ارزشمند بر این نسخ انجام داد و پس از او احمد یوسف‌الحسن این کار را در دانشگاه حلب سوریه تکمیل کرد.

جزری هم مهندسی چیره‌دست و هم صنعتگری ماهر بود و این سبب شده به کتاب نه‌تنها از جنبه‌های نظری مهندسی مکانیک، بلکه از نظر عملی و شیوه ساخت نیز توجه شود.

هیل درباره این کتاب می‌نویسد: «تا عصر حاضر، هیچ سندی از هیچ تمدن دیگری در جهان در دسترس ما نیست که بتواند از نظر طراحی‌ها و شرح‌های فراوان مهندسی در زمینه روش ساخت و سوارکردن ابزارها، با کتاب جزری برابری کند».

سارتون نیز این کتاب را «کامل‌ترین کتاب در نوع خود» و «نقطه اوج تألیفات مسلمانان» می‌داند.

با همه‌ی این‌ها جزری همواره هم از سوی مورخان تکنولوژی و هم مورخان هنر، مرکز توجه بوده است. جزری همان‌قدر که مهندس است، هنرمندی تمام‌عیار نیز است. نگارگری‌هایی که برای توضیح سازه‌های خود در کتاب آورده، از جنبه‌ی هنری چنان ارزشمند است که او را داوینچی زمانه‌ی خود می‌دانند.

جزری ترکیبی از صنعت و زیبایی ارایه می‌دهد که نتیجه آن معرفی بیش از 50 دستگاه از قبیل ساعت‌های آبی و شمعی، ظرف‌ها و فواره‌های خودکار، ابزار خودکار نواختن نی، ابزار آب‌رسانی از نهر و چاه، درهای فلزی با نقش‌های زیبا، ابزار مهندسی، قفل رمزی و قفل کلون‌دار است.

به جزری ازآن‌رو لقب «پدر علم روباتیک» را داده‌اند که توانسته اولین «انسان برنامه‌ریزی‌شده» را بسازد. او قایقی تفریحی طراحی کرد که در آن روبات‌هایی مشغول نواختن بربط و نی بودند و برای مراسم شربت‌خوری دربار از آن استفاده می‌شد.

جزری شکل ظاهری این قایق را این‌گونه توصیف می‌کند:

«قایقی زیبا و ساخته‌شده از چوب است. بالای آن پوشیده شده است. در عقب آن سکویی با گنبدی بر آن نصب شده است. روی سکو مجسمه شاه به صورت نشسته قرار دارد. سمت راست وی، پایین سکو، دربان او و سمت چپش اسلحه‌دار او ایستاده است. در انتهای کشتی، رو‌به‌روی شاه، سکویی است که بر آن نوازنده نی، دایره‌زن، چنگ‌زن و دایره‌زنی دیگر قرار دارند. پشت سکو و کنیزک‌ها، ملوان ایستاده که در دستش سکان قایق قرار دارد. این تصویر قایق است و آنچه روی آن است».

در واقع تمام کنیزک‌ها، خنیاگران و غلامان توصیف‌شده روبات‌هایی هستند که با انرژی حرکتی آب کار می‌کنند.

آنچه آثار جزری را شگفت‌انگیز می‌کند، ترکیب «کاربرد»، «زیبایی» و «سرگرمی» است. در‌این‌باره نقدهایی هم به او شده؛ برای مثال این‌که از علم مکانیک صرفا برای سرگرمی استفاده کرده است؛ اما واقعیت این است که خلق ساعت‌ها و مکانیک مهندسی‌شده‌ای که در هریک از این سازه‌ها به کار رفته است، در طول تاریخ استمرار یافت و به نسل‌های بعد انتقال یافت و منجر به همان تکنولوژی‌ای شد که انقلاب‌های علمی و صنعتی را رقم زد.

 

منابع:

مبانی نظری و عملی مهندسی مکانیک در تمدن اسلامی، ابی‌‌العز بن اسمعیل الجزری، محمدجواد ناطق، حمیدرضا نفیسی، سعید رفعت‌جاه

Al-Jazari - the Mechanical Genius

The Machines of Al-Jazari and Taqi Al-Din

Automation and Robotics in Muslim Heritage: The Cultural Roots of al-Jazari›s Mechanical Systems

Attempts of Flight, Automatic Machines, Submarines and Rocket Technology in Turkish History

The Clock of Civilisations

A Review of Early Muslim Control Engineering

Muslim Heritage Videos

Transfer of Islamic Technology to the West

Pioneers of Automatic Control Systems

When Ridhwan al-Sa›ati Anteceded Big Ben by More than Six Centuries

The Mechanics of Banu Musa in the Light of Modern System and Control Engineering

Water Management and Hydraulic Technology